Tykocin - zwiedzanie i informacje praktyczne

Tykocin to jedno z wielu polskich miasteczek, które dawniej odgrywały w historii istotną rolę, a dziś są jedynie cieniem swej dawnej sławy. Trzeba jednak przyznać, że poza kilkoma interesującymi zabytkami miasteczko zachowało niezwykły klimat, dzięki czemu corocznie przyciąga turystów.

!Zamek w Tykocinie
Zamek w Tykocinie

Początki

Pierwsze wzmianki o Tykocinie pochodzą z początku XV wieku, należy jednak przypuszczać, że osadę założono jeszcze wcześniej. Tradycja i starsze badania historyczne wiązały ten fakt z unią w Krewie i zmianą stosunków polsko-litewskich. Dwa do tej pory wrogie organizmy państwowe wchodziły na drogę współpracy, co siłą rzeczy prowadziło do powstania osad mogących kontrolować przyszłe szlaki handlowe.

Wcześniej, w odległości około kilku kilometrów od współczesnych granic miasta, istniał gród założony najprawdopodobniej około XI wieku i zniszczony w XIV wieku. Zdaniem badaczy nie było jednak ciągłości osadniczej pomiędzy średniowiecznym grodem, a Tykocinem zajętym w 1424 roku przez księcia mazowieckiego Janusza.

Energiczny władca w latach 1424-25 przeprowadził akcję lokacyjną Tykocina, ale niedługo potem miasto znalazło się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kilka lat później otrzymał je ród Gasztołdów, który zarządzał miastem przez ponad sto lat. Gasztołdowie sprowadzili do Tykocina osadników żydowskich (oddano im do użytku teren po spalonym zamku właścicieli miasta) dokładając tym samym kolejny element do wielokulturowego charakteru miasta.

Królowie, hetmani i literaci

Wdową po ostatnim z Gasztołdów była Barbara Radziwiłłówna. Ta piękna i niezwykle ambitna kobieta nawiązała, zakończony ślubem, romans z królem Polski Zygmuntem II Augustem. Już wcześniej Tykocin przeszedł na własność króla, ale może to właśnie miłość sprawiła, że władca zaczął częściej bywać w tych okolicach. Król wzniósł tutaj renesansowy zamek, w którym umieścił przywiezioną z Wilna bibliotekę, artylerię i prywatny skarbiec.

Władca mianował starostą miasta Łukasza Górnickiego, wybitnego humanistę, pisarza, twórcę polskiej parafrazy "Dworzanina" Baldassare Castiglione. Kiedy władca zmarł w 1572 roku w pobliskim Knyszynie ciało monarchy przeniesiono do Tykocina (przyczyną była panująca w Knyszynie zaraza). W tutejszym zamku spoczywało ono do 1573 roku, kiedy to wystawny kondukt pogrzebowy odprowadził je do Krakowa.

Na ciekawostkę zasługuje fakt, że umierający Zygmunt II August jeszcze dzień przed śmiercią myślał o rozbudowie miasta. Łukasz Górnicki wspominał iż ciężko chory król nakazał mu przywieźć sobie plany Tykocina.

Kolejni władcy potwierdzali przywileje miasta, a Zygmunt III Waza rozbudował tutejszy zamek czyniąc go jedną z najnowocześniejszych twierdz tej części kraju. Niestety zygmuntowskie umocnienia zostały mocno nadwątlone podczas potopu szwedzkiego. Tykocin kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk, a dramatyczne losy jednego z oblężeń, śmierć na zamku księcia Janusza Radziwiłła i wysadzenie twierdzy w powietrze opisał Henryk Sienkiewicz w "Potopie".

W następnych latach Tykocin stał się własnością Stefana Czarnieckiego, a następnie rodu Branickich. W 1705 roku król August II Mocny ustanowił tu (a dokładniej odnowił) Order Orła Białego, jednak miasto, mimo prób rozbudowy, powoli traciło na znaczeniu. Wprawdzie jeszcze hetman Czarniecki odbudował zamek, ale po pożarze w 1734 roku fortecę rozebrano.

Braniccy próbowali ożywić podupadającą osadę projektując układ rynku, kramów i fundując nowy kościół, ale kolejny pożar, rozbiory Polski i wzrost znaczenia Białegostoku doprowadziły do upadku Tykocina. 


!Tykocin - most na Narwi
Tykocin - most na Narwi

Wiek XIX i XX

W 1831 roku doszło w Tykocinie do bitwy powstańców z oddziałami rosyjskimi. Odważny i gwałtowny atak polskich oddziałów doprowadził do zdobycia wszystkich mostów na Narwi i zajęcia miasta. Ciekawostką jest fakt, że po stronie rosyjskie walczyły oddziały fińskie, a obraz fińskiego malarza Roberta Wilhelma Ekmana przedstawiający starcie jest do dziś dobrze znany w Finlandii. Był to jeden z ostatnich sukcesów Polaków na tych terenach. Miasto wróciło pod rządy Rosjan na prawie sto lat. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę mieszkało tu jedynie 2200 mieszkańców (dla porównania w pobliskim Białymstoku żyło ponad 70 tysięcy ludzi). W 1935 roku w mieście doszło do zamieszek - mieszkańcy stanęli w obronie miejscowego księdza, który został aresztowany za krytyczny stosunek do żałoby narodowej po śmierci Józefa Piłsudskiego. Doszło do kilkudniowych starć z policją i dopiero interwencja kurii uspokoiła sytuację.

Po kampanii wrześniowej Tykocin znalazł się pod okupacją sowiecką. W 1941 roku do miasta wkroczyli Niemcy i od razu rozpoczęli eksterminację ludności żydowskiej. W ciągu dwóch dni wymordowano niemal całą społeczność żydowską. Okupację przetrwało jedynie kilkunastu tykocińskich Żydów.

Po 1945 roku w okolicach Tykocina prężnie działała antykomunistyczna partyzantka. 30 sierpnia 1945 roku "Żołnierze Wyklęci" przeprowadzili udaną akcję spalenia posterunku MO. W 1950 roku zniszczone z powodu działań wojennych miasto utraciło prawa miejskie, które odzyskało dopiero w 1993 roku.

Dziś Tykocin liczy sobie niewiele ponad dwa tysiące mieszkańców. Z roku na rok, dzięki licznym zabytkom i malowniczemu położeniu, ściąga coraz więcej turystów.

Zabytki Tykocina

Kościół parafialny św. Trójcy

Tykociński kościół parafialny zbudowany został w latach 1742-1750 na miejscu dawnego kościoła drewnianego. Świątynia charakteryzuje się nietypową fasadą (dwie wieże połączone ćwierćkolistymi arkadami z kościołem) inspirowaną ówczesnymi rezydencjami magnackimi regionu. Wnętrze podzielone na trzy nawy stanowi jeden z najświetniejszych przykładów sztuki rokokowej regionu. Zdobią je przepiękne architektoniczne i figuralne polichromie (wykonane przez Sebastiana Ecksteina) oraz siedem ołtarzy (jeden w nawie głównej, sześć w bocznych). Z XVIII wieku pochodzą również tykocińskie organy.

!Kościół na rynku w Tykocinie
Kościół na rynku w Tykocinie

Rynek z pomnikiem Stefana Czarnieckiego

Posiada charakterystyczny kształt trapezu - jego pierwotne plany stworzono po pożarze miasta z 1656 roku, ale ostateczny kształt nadano mu w XVIII wieku. Wtedy też (1763 rok) wystawiono pomnik hetmana Stefana Czarnieckiego - jest to jeden ze starszych, zachowanych świeckich pomników w Polsce.

!Pomnik hetmana Czarnieckiego
Pomnik hetmana Czarnieckiego

Wielka Synagoga i Dom Talmudyczny

Z zabytków związanych z ludnością żydowską wymienić należy popularną "dużą" i "małą" synagogę. Ta większa wybudowana w 1642 roku stanowiła powód do dumy dla tykocińskich Żydów. W inwentarzu miejskim znajduje się wzmianka, że ta świątynia uznawana była za "pierwszą po krakowskiej w Koronie". Budowla została zdewastowana przez Niemców oraz przez władze PRL (umieszczono tu magazyn nawozów sztucznych). Dziś zarówno w Wielkiej Synagodze jak i w Domu Talmudycznym mieszczą się oddziały Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.

!Synagoga w Tykocinie
Synagoga w Tykocinie

Alumnat

Ten nietypowy budynek jest jedynym zachowanym alumnatem na ziemiach polskich. Był to szpital i przytułek dla żołnierzy weteranów. Mimo licznych zniszczeń i zmian architektonicznych (rozebrano charakterystyczne baszty) przetrwał do dziś. Mieści się tu restauracja i hotel. Alumnat zagrał w serii filmów Jacka Bromskiego pt. "U Pana Boga…".

Zamek królewski Zygmunta Augusta

Zbudowany w latach 1549-1575 przez starostę tykocińskiego Hioba Pretfusa, wielokrotnie zdobywany, palony i przebudowywany ostatecznie rozebrany został w roku 1734 (materiał posłużył do budowy kościoła parafialnego). Po II wojnie światowej odsłonięto fundamenty zamku i zachowane piwnice. W takiej formie przetrwał on do roku 2002, kiedy to właściciel tych terenów Jacek Nazarko rozpoczął odbudowę zamku. W chwili obecnej w zrekonstruowanych pomieszczeniach mieści się niewielkie muzeum, hotel i restauracja. Prawdziwą atrakcją jest jedna z baszt pod którą znajduje się gniazdo bocianie (co daje możliwość obserwacji ptaków). Na terenie zamku odbywa się rekonstrukcja historyczna walk z czasów potopu szwedzkiego. Obiekt znajduje się przy drodze wylotowej na Knyszyn.

Pomnik Orła Białego

Upamiętnia ustanowienie tego odznaczenia na zamku w Tykocinie przez Augusta II Mocnego.


Reklama


Zobacz nasze inne artykuły z Polski