Klasztor Dafni - zwiedzanie, mozaiki, historia

Klasztor Dafni, który położony jest w bliskiej odległości od Aten, jest wybitnym przykładem architektury i sztuki okresu środkowo-bizantyjskiego, który uznawany jest za złoty wiek w sztuce bizantyjskiej. W 1990 roku – wraz z klasztorami Osios Lukas i Nea Moni na Chios – został on wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Najważniejszym skarbem klasztoru są mozaiki zdobiące główny kościół, które stylistyką nawiązują do najlepszych wzorców sztuki antycznej.

Obecnie kompleks jest stanowiskiem archeologicznym i świetnym pomysłem na kilkugodzinny wypad ze stolicy Grecji. Wizytę można połączyć z sąsiednim Ogrodem Botanicznym Diomidous.

Ufortyfikowana wczesnochrześcijańska bazylika

Zanim chrześcijaństwo zagościło na dobre w Attyce, musiało minąć kilka wieków. Choć św. Paweł przemawiał z Areopagu do Ateńczyków, nie przekonał do siebie zbyt wielu. Proces konwersji przyśpieszyło uznanie chrześcijaństwa za religię państwową w IV wieku, kiedy to zamknięte świątynie pogańskie zaczęto przekształcać w kościoły (taki los spotkał chociażby Partenon).

Wciąż jednak dawna wiara była silnie zakorzeniona w mieszkańcach, z których wielu brało udział w Misteriach Eleuzyjskich – obrzędach, które poprzedzała pielgrzymka wzdłuż Świętej Drogi, prowadzącej przez 22 kilometry z cmentarza Keramejkos do sanktuarium w Eleusis. Mniej więcej w połowie trasy przechodziła ona obok dawnej świątyni Apolla, o której wspominał w swoich zapiskach Pauzaniasz.

Jeden z hierarchów wpadł na rozsądny pomysł, aby w miejscu świątyni wznieść chrześcijańską bazylikę, co miało ułatwić dotarcie z przekazem do Ateńczyków stroniących od nowej wiary. Ponieważ kościół znajdował się w strategicznym miejscu, otoczono go murami i ufortyfikowano.

Zamknięcie Akademii Platońskiej w 529 roku przez cesarza Justyniana I zmarginalizowało znaczenie hellenizmu. Podczas rządów tego władcy mury założenia przekształcono w swoistą twierdzę – ich wysokość powiększono do 9 metrów (przy grubości około 1 metra), dobudowano do nich wieże i blanki, a całość fortyfikacji zamykała się w obrębie kwadratu o niemal 100-metrowym boku. Do dziś przetrwała spora część tego muru, która jest widoczna po północnej stronie, wzdłuż ulicy.

Klasztor Dafni wraz z kościołem znanym dziś

Niewiele wiadomo o historii Aten od VII do IX wieku. Prawdopodobnie bazylika została wtedy stopniowo doprowadzona do ruiny. Sytuacja zmieniła się dopiero w XI i XII wieku. W 1018 roku do miasta - w ramach triumfalnego przemarszu po pokonaniu Bułgarów - zawitał cesarz Bazyli II. Zarówno on, jak i jego następcy, rozpoczęli ambitny program budowlany, w ramach którego w mieście powstały liczne kościoły i klasztory.

Na przełomie XI i XII stulecia podjęto decyzję przywróceniu kompleksowi w Dafni jego dawnej świetności. Ponieważ teren był ufortyfikowany, idealnie nadawał się na klasztor, więc dobudowano refektarz (jadalnię), cele dla mnichów, podziemną cysternę oraz prawdopodobnie bibliotekę.

Najważniejszym punktem przebudowy był nowy katolikon, czyli główny kościół, który zastąpił wcześniejszą świątynię. Stoi on w samym centrum założenia i przetrwał niemal w całości! Wzniesiono go na planie oktagonalnym, co oznacza, że podstawa pod kopułą nie jest kwadratem, lecz ośmiokątem (dokładniej jest to typ kościoła krzyżowo-kopułowego o planie ośmiobocznym). Dzięki temu ciężar potężnej kopuły o średnicy około 8 metrów rozkłada się równomiernie na osiem łuków, a nie na cztery filary. Zwróćcie uwagę, w jaki sposób architekci ją rozświetlili, znajdując w jej bębnie miejsce dla aż 16 okien. Ciekawostką jest, że pierwotnie wewnętrzny przedsionek kościoła, czyli esonarteks, miał jeszcze jedno piętro, ale zostało ono zniszczone w późnym średniowieczu.

Dziś kościół znany jest ze wspaniałych mozaik, które upiększają górne partie ścian i kopułę. Zaskakująca może być informacja, że dolne partie ozdabiały wspaniałe marmurowe płyty pokryte polichromią - może to sugerować, że fundator był związany z dworem cesarskim. Zostały one niestety zabrane w trakcie okupacji osmańskiej i zamiast nich ściany pokryto freskami – pojedyncze z nich można zobaczyć do dziś.

Mozaiki - największy skarb Dafni

W sumie zachowało się około 30 dzieł rozmieszczonych w nawie, narteksie oraz bemie (przestrzeni ołtarzowej). O ich wyjątkowości świadczy fakt, że twórcy - pochodzący prawdopodobnie z Konstantynopola - wyraźnie czerpali z antycznych wzorców, nadając postaciom klasyczną harmonię, jednocześnie dodając lekkie elementy ruchu.

Najbardziej okazała mozaika znajduje się w kopule i przedstawia Chrystusa Pantokratora, czyli Jezusa ukazanego jako Wszechwładcę i Sędziego Wszechświata. Jego surowe oblicze przypomina o tym, że jest On sprawiedliwym Sędzią, który z uwagą obserwuje ludzkie czyny i przed którym nic się nie ukryje. Chrystusa otacza 16 proroków umieszczonych na bębnie kopuły między oknami - ich przedstawienie może na myśl przywodzić greckich filozofów.

W absydzie prezbiterium miejsce znalazł wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem (głowy się niestety nie zachowały), po której bokach stoją archaniołowie.

Pozostałe powierzchnie zdobią:

• Sceny narracyjne z życia Jezusa Chrystusa oraz Maryi, ułożone zgodnie z kalendarzem liturgicznym Kościoła.
• Sceny związane z męką Chrystusa oraz życiem Maryi (które można podziwiać głównie w narteksie).
• Wizerunki świętych - zarówno pełnopostaciowe, jak i przedstawione w medalionach.

Kilka smaczków, na które warto zwrócić uwagę:

• Na scenie zdrady Judasza (narteks) zobaczyć można św. Piotra ucinającego ucho Malchosowi, słudze arcykapłana.
• Tradycyjna bizantyńska scena Zmartwychwstania (Anastasis) ukazuje zstąpienie Chrystusa do Hadesu, rozbicie jego bram oraz uwolnienie Adama i Ewy z otchłani.
• W scenie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny św. Anna znajduje się w pozycji półleżącej na pięknie zdobionym łożu, a kobiety wokół przynoszą jej jedzenie. W takiej pozycji spożywali posiłki bogaci Grecy w czasach antycznych.
• W scenie Ukrzyżowania ręce Maryi wydają się znajdować w ruchu - to cecha sztuki antycznej, która powróci dopiero z nadejściem renesansu.

Zwiedzanie

Klasztor Dafni jest dziś stanowiskiem archeologicznym oraz zabytkiem. W momencie ostatniej aktualizacji naszego artykułu wstęp był bezpłatny. Brama znajdowała się po stronie wschodniej i wystarczyło nacisnąć guzik dzwonka, by po chwili ktoś wpuścił nas do środka.

Całość zwiedzamy samodzielnie. W ramach wizyty możemy:

• chodzić swobodnie po kościele,
• odwiedzić niewielkie muzeum (trzy pomieszczenia, wystawa detali dekoracyjnych i architektonicznych),
• pospacerować pośród ruin po wydzielonej części terenu.

Teoretycznie na wizytę wystarczy 20 minut, ale my za pierwszym razem spędziliśmy tam około godziny, gdy całkowicie pochłonęło nas odkrywanie kolejnych detali na mozaikach.

Ruiny i zabudowania klasztorne

Wokół kościoła możemy odnaleźć kilka innych zabudowań, jednak z większości z nich zachowały się co najwyżej ruiny fundamentów.

Chwilę po przejściu przez bramę wejściową wkroczymy na południowy dziedziniec, otoczony z dwóch stron budynkami z dawnymi celami mnichów. W zachodnim skrzydle prezentowana jest wspomniana wystawa muzealna. Na tyłach tego budynku zachowały się resztki cysterny oraz łaźni.

Między kościołem a północnym murem widoczne są ruiny bizantyjskie: najpierw refektarza, a dalej cel klasztornych. Ruiny cel znajdują się także przy zachodnim przebiegu muru.

Jak dojechać do klasztoru Dafni?

Dojazd transportem publicznym nie należy do skomplikowanych, ale z placu Monastiraki może zająć około 45-50 minut. Najpierw należy wsiąść w metro linii 3 i dojechać do stacji Agia Marina. Tam wychodzimy na powierzchnię i przesiadamy się w autobus. Ostatnio kursowały linie m.in. 01, 811, 865, 836, 866, 876 oraz Α16, ale przed podróżą warto to zweryfikować. Na przystanku dostępny jest wyświetlacz z informacją, za ile minut przyjedzie kolejny autobus.

Przystanek przy klasztorze jest na żądanie, dlatego warto obserwować trasę. My za pierwszym razem usiedliśmy z przodu i wchodząc do autobusu powiedzieliśmy kierowcy, gdzie się wybieramy, aby przypadkiem nie przegapić miejsca wysiadki. Mamy chyba dużo szczęścia, bo robimy tak regularnie w różnych krajach i kierowcy są zawsze pomocni.

My wysiadamy zawsze na przystanku usytuowanym naprzeciwko muru klasztornego. Ponieważ znajduje się on jednak po przeciwnej stronie ruchliwej ulicy, a w pobliżu nie ma pasów, do pokonania jest jeszcze kawałek pieszo w poszukiwaniu bezpiecznego przejścia.