Palatyn: zwiedzanie legendarnego wzgórza Rzymu

Palatyn (łac. Mons Palatinus, wł. Palatino) to legendarne wzgórze Rzymu, na którym według popularnej legendy Romulus miał założyć miasto. Obszar ten w czasach republiki zajmowały świątynie oraz pałace rzymskich arystokratów, a od czasów Oktawiana Augusta aż do upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego Palatyn był siedzibą rzymskich imperatorów.

Wysokie na kilkadziesiąt metrów wzgórze góruje nad słynnym Forum Romanum, czyli politycznym centrum starożytnego imperium. Oba kompleksy stanowią obecnie jedno stanowisko archeologiczne i zwiedzamy je kupując jeden bilet.

Nasz artykuł o wzgórzu Palatyn podzieliliśmy na trzy części. Zaczęliśmy od legendy opisującej założenie Rzymu i krótkiego wprowadzenia historycznego. Następnie przedstawiliśmy w sposób praktyczny zwiedzanie stanowiska archeologicznego, a w ostatniej części opisaliśmy wybrane zabytki.

Historia

Palatyn w czasach prehistorycznych

Dzięki pracom archeologów wiadomo, że na słynnym wzgórzu już w X wieku p.n.e. istniała osada. Zamieszkiwali ją Latynowie, którzy wznieśli warowną twierdzę wzmocniona palisadą na zachodnim zboczu Palatynu nazywanym Cermalus.

Rzym - Palatyn

Legendarne miejsce założenia Rzymu

Zgodnie z popularną legendą o Romulusie i Remusie to właśnie na wzgórzu Palatyn w 753 roku p.n.e. miał zostać założony Rzym. Opowieść ta jednak ma wiele wersji, a biorąc pod uwagę jej mitologiczny wydźwięk oraz fakt, że najstarsze zapiski zajmujące się tematem powstania miasta pochodzą z II wieku p.n.e., nie ma żadnej pewności, że to Palatyn był pierwszą rzymską osadą.

Przed odwiedzinami Wiecznego Miasta warto jednak poznać tę słynną legendę. Matka bliźniaków, Rea Sylwia, pochodziła z miasta Alba Longa, które według tradycji założył syn Eneasza Askaniusz. Eneasz był jednym z bohaterów wojny trojańskiej, który uciekł z plądrowanej Troi i po wielu tułaczkach trafił do historycznej krainy Lacjum.

!Widok na Akwedukt Klaudiusza - Palatyn, Rzym
Widok na Akwedukt Klaudiusza - Palatyn, Rzym

Rea Sylwia była córką króla Alba Longa Numitora, którego obalił brat Amulius. Uzurpator chcąc zagwarantować wygaśnięcie rodu poprzednika wysłał jego córkę do świątyni Westy, gdzie miała zostać jedną z dziewiczych kapłanek.

Ku zdziwieniu nowego króla siostrzenica po pewnym czasie okazała się być brzemienna. I tu pojawiają się pierwsze rozbieżności - niektóre źródła podają, że została zgwałcona, inne, że było to niepokalane poczęcie. Zapytana o sprawcę całego zamieszania wskazała jednak na boga wojny Marsa. Amulius wpadł w szał i uwięził kobietę (w innej wersji zakopał żywcem), a następnie rozkazał dwójkę urodzonych przez nią bliźniaków wrzucić do Tybru. Osoba wyznaczona do tego zadania miała się jednak rozmyślić, i ostatecznie włożyć bliźniaków do wiklinowego koszyka, który puściła nurtem rzeki.

Palatyn - Rzym

I tutaj rozpoczyna się właściwa część historii. Nurt rzeki miał doprowadzić Romulusa i Remusa na teren obecnego Rzymu, gdzie koszyk zaplątał się w gałęzie drzewa figowego. Tam znalazła ich wilczyca, która zabrała braci do jaskini Lukerkal (Lupercal, nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa lupa, oznaczającego wilczycę) na zboczu Palatynu, gdzie karmiła młodych mlekiem z własnych piersi. W miejscu tym rokrocznie, aż do końca V wieku, składano ofiarę. Obecnie nie ma jednak pełnej zgody co do oryginalnej lokalizacji jaskini. Braci po pewnym czasie miał odnaleźć pasterz Faustulus, który zabrał ich do własnego domu i się nimi zaopiekował.

!Dom Romulusa (Capanne Romulee) - Palatyn, Rzym
Dom Romulusa (Capanne Romulee) - Palatyn, Rzym

Bliźniacy dorośli i zabili swojego prześladowcę króla Amuliusa. Mimo możliwości powrotu do Alba Longa zdecydowali jednak o założeniu nowego miasta, lecz nie mogli dojść do porozumienia w kwestii wyboru lokalizacji - Romulus wolał Palatyn, a dla Remusa lepsze było wzgórze Awentyn.

Bracia chcąc rozstrzygnąć spór zdecydowali się na starożytny rytuał zwany auspicjami. Polegał on na obserwacji ptaków, które miały być zesłane przez bogów - kto zobaczy więcej, temu bogowie mieli bardziej sprzyjać. Remus miał zobaczyć sześć ptaków, a Romulus rzekomo dwa razy więcej. Wybuchła pomiędzy nimi kłótnia o to, który zobaczył więcej, i czy Romulus na pewno widział aż dwanaście zwierząt.

Romulus nie czekał na zakończenie sporu i rozpoczął budowę własnego miasta. Według legendy miał on wyznaczyć granicę zaprzęgając dwa woły, byka oraz krowę do pługa, którym wykopał fosę/bruzdę. Był to typowy rytuał etruski stosowany na obszarze Lacjum przy zakładaniu nowej osady.

!Fragment jednej z posadzek - Palatyn, Rzym
Fragment jednej z posadzek - Palatyn, Rzym

Remus nie był nazbyt rad z tego rozwiązania i ignorował granicę wytyczoną przez brata. Pewnego razu miał on przeskoczyć przez fosę, czym zdenerwował Romulusa, który zabił go w afekcie. Inna z wersji mówi z kolei o tym, że oprócz fosy wzniesiono też palisadę, z której spadł Remus tracąc przy tym życie. Remus miał zginąć 21 kwietnia 753 roku, i tak właśnie datuje się założenie miasta Rzym (łac. Roma), które Romulus nazwał na swoją część i został jego pierwszym królem.

Czy historia ta jest prawdopodobna? Jeśli wyjmiemy z niej fragmenty mitologiczne - to czemu nie! W trakcie prac archeologicznych odnaleziono nekropolię oraz chatki, będące prawdopodobnie domami, w których mogli mieszkać pierwsi osadnicy. Obiekty te datowane są na VIII wiek p.n.e., czyli na legendarny czas założenia Rzymu.

!Widok z Palatynu na Forum Romanum (Rzym)
Widok z Palatynu na Forum Romanum (Rzym)

Od miejsca kultu do obszaru mieszkalnego rzymskiej arystokracji

Początkowo na Palatynie wzniesiono skromne domostwa, a przez kolejne wieki na wzgórzu powstawały świątynie poświęcone najważniejszym bóstwom - w tym m.in. bogini Kybele (zwanej też Magna Mater), bogini Wiktorii (personifikacji zwycięstwa, na Palatynie powstało jej najważniejsze sanktuarium), Apolla (bóg piękna i sztuki) czy Jowisza Statora, u stóp której Cyceron wygłosił swoją pierwszą katylinarkę (jak nazywano oskarżycielskie przemowy skierowane przeciwko rzymskiemu politykowi Katylinie).

!Arkady Septymiusza Sewera - Palatyn, Rzym
Arkady Septymiusza Sewera - Palatyn, Rzym

Niestety, z tych imponujących struktur nie zachowało się zbyt wiele. Budowle te spotkał najróżniejszy los - np. słynną świątynie Kybele zburzono w 394 roku na polecenie cesarza Teodozjusza I Wielkiego, który prowadził politykę prześladowania pogan.

W czasach późnej republiki, około II wieku p.n.e., wzgórze zaczęli zamieszkiwać najbogatsi Rzymianie - senatorowie, dowódcy, patrycjusze - a wśród nich m.in.: Cyceron, Marek Antoniusz czy rodzina Juliusza Cezara. Wznoszone tu pałace wyróżniały się pięknie zdobionymi wnętrzami (posadzkami, freskami ściennymi czy stiukami na sklepieniach) i nowoczesnymi technikami architektonicznymi. Obszar ten uważany był za najpiękniejszą część miasta. Do naszych czasów zachowały się ruiny kilku rezydencji oraz pomieszczeń, w których zobaczymy oryginalne zdobienia. Niektóre ze znalezisk wystawiane są w Muzeum Palatyńskim.

!Cysterna na wodę - Palatyn, Rzym
Cysterna na wodę - Palatyn, Rzym

Siedziba cesarzy

Zmiana przeznaczenia wzgórza nastąpiła pod koniec I wieku p.n.e.. Oktawian August, następca Juliusza Cezara i pierwszy rzymski cesarz, wybrał Palatyn na swoją siedzibę. Jego rezydencja składała się z kilku połączonych ze sobą domów. Wybór lokalizacji nie był zresztą przypadkowy - cesarz urodził się na Palatynie w 63 roku p.n.e.

Wzgórze pełniło funkcję imperialnej rezydencji aż do upadku cesarstwa. Niektórzy z władców wznieśli własne rezydencje (dziś nazywalibyśmy je pałacami), czasami burząc przy tym istniejące zabudowania. Nowe kompleksy zbudowali chociażby Tyberiusz (Domus Tiberiana, nieopodal Forum Romanum) oraz Neron (słynny Złoty Dom, Domus Aurea).

Najbardziej ambitny z projektów budowlanych przypadł na okres rządów cesarzy z rodu Flawiuszy. Na zlecenie Domicjana rozpoczęto budowę olbrzymiego kompleksu, na który składały się: część publiczna (nazywana obecnie Domus Flavia), część prywatna (Domus Augustana) oraz stadion. Przez kilka wieków była to największa z rzymskich rezydencji.

!Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym
Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym

Kompleks Domicjana nazywano Palatium (od nazwy wzgórza). Od nazwy tej wywodzi się słowo palatio, którym w czasach nowożytnych określano rezydencje królewskie i arystokratyczne. W języku polskim ze słowa palatio wyewoluował pałac.

Ostatnia większa przebudowa nastąpiła w okresie rządów Septymiusza Sewera, gdy kompleks rozbudowano w stronę południowo-wschodnią (powstały wtedy m.in. termy oraz monumentalne arkady).

Oddalone od siebie rezydencje oraz fragmenty kompleksu łączyły ze sobą długie, kryte korytarze nazywane kryptoportykami. Podczas wizyty na wzgórzu możemy zobaczyć jeden z nich - długi na 130 metrów korytarz wzniesiony za panowania Nerona.

!Wykopaliska przy Domu Romulusa - Palatyn, Rzym
Wykopaliska przy Domu Romulusa - Palatyn, Rzym

Upadek cesarstwa - od terenów zakonnych po renesansowe pałace i ogrody

Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego dawny kompleks pałacowy, podobnie jak Forum Romanum, został porzucony i powoli popadał w ruinę.

Nowi chrześcijańscy władcy Rzymu przeznaczyli wzgórze do celów religijnych. Na Palatynie powstawały zakony oraz kościoły. W okresie średniowiecza na wzgórzu wzniesiono nawet twierdzę.

W XVI wieku, czyli w okresie renesansu, duża część wzgórza znalazła się w rękach dwóch możnych rodów: Farnese oraz Barberini, z których wywodzili się papieże. Pierwsi z nich wznieśli na fundamentach Pałacu Tyberiusza rozległe ogrody (z pierwszym na świecie publicznym ogrodem botanicznym), z których część zachowała się do dziś. Ród Barberini zbudował tarasy ogrodowe oraz winnicę Vigna Barberini, ale do naszych czasów wiele się z nich nie zachowało.

Ogrody Farnese, jak i reszta wzgórza, weszła w drugiej połowie XIX wieku w posiadanie państwa. Następnie rozpoczęto zaawansowane prace archeologiczne, podczas których odkryto na nowo wiele starożytnych obiektów, a jednocześnie rozebrano część nowożytnych zabudowań.

!Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym
Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym

Zwiedzanie wzgórza Palatyn

Forum Romanum oraz wzgórze Palatyn stanowią jedną, integralną atrakcję i obowiązuje na nie wspólny bilet. Jeśli wyjdziemy z Forum Romanum to nie będziemy mogli wejść z powrotem na wzgórze Palatyn.

Na wzgórze Palatyn przejdziemy jedną ze ścieżek prowadzących bezpośrednio z Forum Romanum (najlepiej tą prowadząca od Łuku Tytusa). Możemy też rozpocząć zwiedzanie od Palatynu wchodząc na teren stanowiska archeologicznego wejściem znajdującym się pod adresem Via di San Gregorio 30.

!Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym
Pałac Flawiuszy - Palatyn, Rzym

Żeby nie dublować dwóch artykułów nie powiliśmy tu informacji o cenach, godzinach otwarcia czy kasach biletowych. Wszystkie szczegóły znajdziecie w naszym przewodniku: Forum Romanum: zwiedzanie, bilety, informacje praktyczne.

Niektóre z zabytków na Palatynie przypisane są do kategorii SUPER (S.U.P.E.R.) i dostępne są tylko dla posiadaczy konkretnych biletów. Jeśli posiadamy bilet bez opcji SUPER (bilet jednodniowy do Koloseum oraz Forum Romanum), a chcielibyśmy odwiedzić zabytki z tej kategorii, to musimy wcześniej dokupić suplement do biletu.

!Fragment jednej z posadzek - Palatyn, Rzym
Fragment jednej z posadzek - Palatyn, Rzym

Zabytki z kategorii SUPER mają ustalona maksymalną liczbę odwiedzających na każdy dzień.

Jeśli zależy nam na zwiedzeniu obiektów z kategorii SUPER powinniśmy sprawdzić godziny oraz dni ich otwarcia. Zabytki te otwarte są w ograniczonych godzinach i nie przez wszystkie dni w tygodniu.

Dokładną rozpiskę godzinową znajdziecie tutaj.

W Domu Liwii, Domu Augusta oraz Domus Transitoria organizowane są trwające 30 minut prezentacje multimedialne, na które możemy zarezerwować darmowy bilet na tej stronie.

!Arkady Septymiusza Sewera - Palatyn w Rzymie
Arkady Septymiusza Sewera - Palatyn w Rzymie

Zabytki i atrakcje wzgórza Palatyn

Wielu turystów traktuje Palatyn jako mniej ważny dodatek do zwiedzania Forum Romanum i zostawia na zwiedzanie wzgórza niewiele czasu. Naszym zdaniem jest to błąd! Niektóre z zabytków, jak pokryte malowidłami Dom Liwii czy Dom Augusta, stanowią unikalny przykład rzymskiej arystokratycznej architektury. W samym Muzeum Palatyńskim, w którym dowiemy się więcej o wyglądzie samego wzgórza w czasach jego świetności, możemy spędzić trochę czasu.

!Stadion Palatyński - Palatyn, Rzym
Stadion Palatyński - Palatyn, Rzym

Warto pamiętać, że niektóre atrakcje Palatynu należą do kategorii SUPER. Są to:

  • Dom Liwii,
  • Dom Augusta,
  • Kryptoportyk Nerona,
  • Muzeum Palatyńskie,
  • Loggia Mattei z Aula Isiaca,
  • Domus Transitoria.

Turyści pragnący je odwiedzić powinni upewnić się, że mają odpowiedni bilet (lub dokupić suplement).

Akwedukt Klaudiusza (Acqua Claudia)

Zaczynając zwiedzanie wzgórza od wejścia/kasy biletowej przy ulicy Via di San Gregorio po chwili miniemy akweduktu Klaudiusza. Wodociąg ten wzniesiono stosunkowo późno - jego budowę rozpoczęto w 38 roku pod rządami cesarza Kaliguli, a projekt udało się ukończyć już za panowania Klaudiusza w 52 roku.

Doprowadzenie na Palatyn źródła wody umożliwiło budowę basenów oraz ogrodów z fontannami i innymi udogodnieniami wodnymi.

!Fragment Akweduktu Klaudiusza - Palatyn, Rzym
Fragment Akweduktu Klaudiusza - Palatyn, Rzym

Czytelnikom zainteresowanym mniej znanymi atrakcjami Rzymu możemy polecić odwiedzenie Parku Akweduktów, na terenie którego znajduje się długi fragment akweduktu Klaudiusza. Więcej: Park Akweduktów w Rzymie - dojazd, zabytki oraz informacje praktyczne.

Termy oraz rozbudowa Septymiusza Sewera (Domus Severiana, Terme Severiane)

Ruszając dalej od akweduktu Klaudiusza dojdziemy do ruin imponującego kompleksu, który wzniesiono podczas panowania Septymiusza Sewera w drugiej połowie II wieku. Powstały wtedy m.in. termy oraz majestatyczne arkady. Kompleks tem był rozbudowywany przez kolejnych cesarzy.

!Termy Septymiusza - Palatyn, Rzym
Termy Septymiusza - Palatyn, Rzym

Stadion Palatyński (Stadio Palatino)

Stadion Palatyński jest jedną z tych struktur, która potrafi wywrzeć na odwiedzających największe wrażenie. Ten długi na około 160 i szeroki na blisko 50 metrów obiekt sąsiadował z prywatną rezydencją cesarza wzniesioną za czasów Domicjana. Nie do końca wiadomo jaka była funkcja budowli - czy był to stadion publiczny, a może prywatny? Obiekt ten mógł również pełnić funkcję ogrodu. Charakterystyczny okrąg widoczny w południowej części stadionu powstał już po upadku Rzymu.

Spoglądając na stadion warto zwrócić uwagę na apsydę, w której mieściła się prywatna loża imperatora. Na loże prowadziło monumentalne wejście ze sklepienie zbliżonym do tego z Panteonu, które możemy zobaczyć wspinając się na wzgórze.

!Stadion Palatyński - Palatyn, Rzym
Stadion Palatyński - Palatyn, Rzym

Pałac Flawiuszy (Domus Augustana) - część prywatna

Prywatną część wzniesionego przez Domicjana kompleksu nazywana jest Domus Augustana (Dom Augusta). Nazwa ta nawiązuje do tytułu Augusta, a nie do osoby pierwszego cesarza.

Z budowli tej zachowało się stosunkowo dużo, choć większość oglądamy z góry, spacerując po ścieżkach wytyczonej w górnej części kompleksu. Wysokość pomieszczeń na parterze pozwala nam wyobrazić sobie monumentalizm kompleksu.

Po wejściu na teren rezydencji zobaczymy (na dole) dziedziniec z pozostałościami po charakterystycznej fontannie o geometrycznych kształtach.

Pałac Flawiuszy - Palatyn w Rzymie
Pałac Flawiuszy - Palatyn w Rzymie


Na południowym końcu Domus Augustana znajdziemy niewielki taras, z którego rozpościera się widok na Circus Maximus. No, określenie to jest lekką przesadą - ze słynnego cyrku zachował się jedynie fragment łuku. Tuż obok tarasu stała loża, z której władca mógł oglądać zmagania na słynnym cyrku.

Kompleks Domicjana zajmował też dużą część zbocza Palatynu. W stronę słynnego Circus Maximus skierowana była eksedra, czyli ściana w formie półokręgu, we wnękach której stały posągi. Nie zobaczymy jej co prawda z poziomu wzgórza, ale warto na nią zwrócić uwagę jeśli będziemy spacerować wzdłuż słynnego cyrku.

!Loża cesarska - Palatyn, Rzym
Loża cesarska - Palatyn, Rzym

Pałac Flawiuszy (Domus Flavia) - część publiczna

Ze wzniesionego przez architekta Rabiriusza pod koniec I wieku imponującego Pałacu Flawiuszy, a dokładniej z jego części reprezentacyjnej, nie zachowało się niestety zbyt wiele. Spacerując po stanowisku archeologicznym możemy zobaczyć zarysy oraz fundamenty sali tronowej (Aula Regia), bazyliki (sali sądowej, basilica Iovis) oraz perystylu.

Z pałacu w najlepszym stanie zachował się układ monumentalnego perystylu (wewnętrznego ogrodu), który w czasach świetności otaczała kolumnada z numidyjskiego marmuru. Centralną część perystylu zajmował kwadratowy basen, wewnątrz którego znajdowała się wyspa o ośmiobocznym (oktagonalnym) kształcie i w formie labiryntu.

!Perystyl - Pałac Flawiuszy, Palatyn, Rzym
Perystyl - Pałac Flawiuszy, Palatyn, Rzym

Renesansowa Loggia Mattei [kategoria SUPER]

W epoce Renesansu na wzgórzu pojawiły się wille oraz ogrody możnych rodów. Jedną z takich rezydencji wzniosła w XIV wieku rodzina Stati. W latach 20. XVI wieku pałac został pokryty freskami zgodnie z projektem Baldassare Peruzziego, a kilkadziesiąt lat później budynek zakupiła rodzina Mattei.

Z dawnej rezydencji do naszych czasów przetrwał jedynie budynek loggii, w którym zobaczymy sklepienie pokryte freskiem w stylu groteski (wł. grottesca). Ten niezwykle malowniczy nurt stylistyczny pojawił się w Rzymie na skutek nietypowego zbiegu okoliczności pod koniec XV wieku. Podczas poszukiwań podziemnych skarbów na wzgórzu Oppius (naprzeciwko Koloseum) trafiono do pokrytej kolorowymi malowidłami jaskini, a przynajmniej tak początkowo sądzono.

Poszukiwacze skarbów przypadkowo odnaleźli jednak ruiny słynnego Złotego Domu (łac. Domus Aurea) Nerona, który przykryto wzniesionym na początku II wieku kompleksem Term Trajana.

Do podziemi schodzili najwięksi artyści, w tym prawdopodobnie Rafael Santi, którzy garściami czerpali ze stylistyki odkrytych malowideł. Nowy styl nazwano groteską, co wywodzi się wprost od słowa grota.

Loggia Mattei to jeden z nielicznych przykładów nowożytnej architektury na wzgórzu, ponieważ większość pozostałych budynków została zburzona w trakcie prac archeologicznych.

Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie
Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie


Muzeum Palatyńskie (Museo Palatino) [kategoria SUPER]

Na terenie Palatynu, w budynkach po dawnym klasztorze, otworzono multimedialne Muzeum Palatyńskie. Na dwóch piętrach wystawiono najróżniejsze eksponaty odnalezione na terenie wzgórza oraz fragmenty dekoracji z odkrytych rezydencji.

Wystawa na parterze skupia się dekoracjach z obiektów wzniesionych na Palatynie (rezydencjach i świątyniach) oraz na historii wzgórza (od czasów prehistorycznych), a w salach na pierwszym piętrze zobaczymy najważniejsze ze znalezisk odnalezionych na terenie wzgórza.

Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie
Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie


W środku zobaczymy m.in.:

  • rzeźby oraz posągi, w tym: dwa skrzydła z greckiego marmuru (z trzech odnalezionych), portrety cesarzy, tors Diomedesa, trzy statuy z czarnego marmuru czy portret młodej księżniczki,
  • marmurowe tablice, płaskorzeźby, fragmenty kolumn,
  • fragmenty oryginalnych dekoracji stiukowych z kryptoportyku Nerona,
  • panel z posadzką w stylu opus sectile odnaleziony w Pałacu Tyberiusza,
  • fragmenty dekoracji odnalezionych w Pałacu Przejściowym (Domus Transitoria), który zbudował cesarz Neron przed wzniesieniem słynnego Złotego Domu,
  • fragmenty dekoracji z rezydencji z czasów republiki (Aula Isiaca oraz Casa dei Grifi).

!Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie
Muzeum Palatyńskie - Palatyn w Rzymie

Sala bankietowa/jadalnia (Coenatio Jovis)

Tuż obok perystylu zobaczymy pozostałości po głównej sali bankietowej/jadalni, która nosiła nazwę Jadalni Jupitera (Coenatio Jovis). Jej podłoga wyłożona była marmurem, z którego odrestaurowane fragmenty zachowały się do dziś.

Okna jadalni wychodziły w stronę pomieszczenia z dwoma owalnymi fontannami. Ruiny jednej z nich zobaczymy tuż przy budynku Casina Farnese.

!Fontanna przed budynkiem Casina Farnese - Palatyn w Rzymie
Fontanna przed budynkiem Casina Farnese - Palatyn w Rzymie

Świątynia Apollina (Tempio di Apollo Palatino)

Świątynia poświęcona Apollinowi powstała na Palatynie w drugiej połowie I wieku p.n.e.. Oktawian August w 36 roku p.n.e. przysiągł swojemu opiekunowi (a za takiego uważał syna Zeusa i Lety), że jeśli zwycięży z Sekstusem Pompejuszem w bitwie morskiej w Zatoce Naulochus, to wybuduje mu monumentalną świątynię.

Flocie Oktawiana udało się rozbić siły wroga i dotrzymał on swojej przysięgi. Świątynię poświęcono 9 października 28 roku p.n.e.. Wnętrze budowli wypełnione było rzeźbami oraz pięknymi dekoracjami.

Niestety, z imponującej budowli do naszych czasów przetrwała jedynie część podium oraz fragmenty dekoracji, które wystawiane są w Muzeum Palatyńskim. Budynek doszczętnie spłonął podczas pożaru w 363 roku.

Rezydencja Oktawiana Augusta (Casa di Augusto) [kategoria SUPER]

Jednym z najważniejszych zabytków na Palatynie jest zachowana w nadzwyczaj dobrym stanie rezydencja Oktawiana Augusta. Pałac składał się z części prywatnej oraz publicznej; obie ozdobione były mozaikami oraz malowidłami ściennymi wykonanymi w drugim stylu pompejańskim.

W niektórych z odnalezionych pomieszczeń w bardzo dobrym stanie zachowały się freski oraz inne dekoracje, zwłaszcza w Sali Masek.

Uwaga! Chcąc odwiedzin Dom Augusta powinniśmy sprawdzić godziny otwarcia.

Dom Liwii (Casa di Livia) [kategoria SUPER]

Dom Liwii to kolejna z pokrytych malowidłami oraz dekoracjami rezydencji odnalezionych na wzgórzu. Była to prywatna rezydencja (łac. domus) wzniesiona w I wieku p.n.e..

Dom Liwii oddalony jest od Domu Augusta o dosłownie kilka kroków. W środku zachowały się freski z mniej więcej 30 roku p.n.e., które stanowią jeden z najważniejszych przykładów stylistyki z okresu późnej republiki (drugi styl pompejański).

Budynek swoją nazwę zawdzięcza znalezionej w środku inskrypcji Iulia Augusta. Zgodnie z nią uznano, że należał on do Liwii, żony Oktawiana Augusta.

Uwaga! Chcąc odwiedzin Dom Liwii powinniśmy sprawdzić godziny otwarcia.

Dom Romulusa (Capanne Romulee)

Nieopodal rezydencji Oktawiana Augusta archeolodzy odnaleźli fundamenty chatek/domostw, murów oraz nekropolii datowane na VIII wiek p.n.e.. Budowle wzniesiono z wykorzystaniem masywnych bloków kamienia, a część ich ścian była drewniana.

Zakłada się, że są to zabudowania pierwszej rzymskiej osady na Palatynie; jedna z teorii mówi nawet, że mógł być to dom samego Romulusa.

!Dom Romulusa (Capanne Romulee) - Palatyn, Rzym
Dom Romulusa (Capanne Romulee) - Palatyn, Rzym

Świątynia Magna Mater (Tempio della Magna Mater)

Nieopodal opisanych w poprzednim punkcie zabudowań z VIII wieku p.n.e. na światło dzienne wydobyto pozostałości po Świątyni Magna Mater (pol. Wielkiej Matki).

Powstanie świątyni związane jest z trudną dla Rzymian końcówką III wieku p.n.e., gdy toczyli oni krwawą wojnę z Kartaginą (II wojnę punicką). Za radą kapłanów senatorzy podjęli decyzję o oddaniu pomyślności republiki w ręce nowej bogini - Kybele - której kult rozpowszechniony był na obszarach Azji Mniejszej. Początkowo czczono ją w świątyni Wiktorii, ale po zwycięstwie nad Kartaginą rozpoczęto prace nad nowym sanktuarium, które zakończono w 191 roku p.n.e..

Z samej świątyni zbyt wiele się nie zachowało, bo jedynie podstawa.

Domus Transitoria [kategoria SUPER]

Domus Transitoria był pierwszym pałacem wzniesionym przez cesarza Nerona. Imperator podjął się ambitnego projektu stworzenia kompleksu łączącego ze sobą inne cesarskie pałace. W jego planach nowa budowla miała rozciągać się pomiędzy Eskwilinem a Palatynem, a cesarz chciał ją wykorzystywać w trakcie podróży pomiędzy tymi dwoma wzgórzami! O planach wykorzystania rezydencji mówi zresztą sama jej nazwa - łacińskie słowo transitoria możemy przetłumaczyć jako przejściowy, chwilowy.

Kompleks spłonął podczas wielkiego pożaru w 64 roku i został zastąpiony słynnym Złotym Domem (Domus Aurea). Pomieszczenia na Palatynie znajdowały się w miejscu pałacu wzniesionego przez Domicjana. Część z nich zachowała się do dziś - odnaleziono je w XVIII wieku. Od 2019 roku pomieszczenia Domus Transitoria udostępniono zwiedzającym. Część pałacowych dekoracji zobaczymy też w Muzeum Palatyńskim.

Uwaga! Domus Transitoria czynny jest jedynie od piątku do poniedziałku w ograniczonych godzinach. [stan na luty 2020]

Kryptoportyk Nerona (Neronian Cryptoporticus) [kategoria SUPER]

Wznoszone w różnych okresach budowle połączone były ze sobą krytymi korytarzami nazywanymi kryptoportykami. Na terenie stanowiska archeologicznego zobaczymy jedną z takich struktur - długi na 130 metrów korytarz łączący Pałac Tyberiusza z rezydencją Oktawiana Augusta.

Korytarz ozdabiały dekoracje stiukowe (część z nich zobaczymy w Muzeum Palatynu), a światło dochodziło niewielkimi oknami. Podłoga wyłożona była mozaiką.

Ogrody Farnese (Horti Farnesiani)

W XVI wieku wzgórze Palatyn było jedynie wspomnieniem po dawnej chwale starożytnego imperium. Antyczne ruiny przyciągały jednak wielu, w tym kardynała Alessandro Farnese (wnuka papieża Pawła III), który w 1542 roku rozpoczął skupowanie ziemi na wzgórzu.

W 1565 roku rozpoczął on prace nad stworzeniem nowych ogrodów w stylu włoskim, które wzniesiono na fundamentach rezydencji Tyberiusza. Pracę trwały kilkadziesiąt lat i zakończył je w latach 1627-1635 Odoardo Farnese. Horti Farnesiani uważany jest za pierwszy publiczny ogród botaniczny.

!Ogród Farnese - Palatyn w Rzymie
Ogród Farnese - Palatyn w Rzymie

Cały kompleks symbolicznie odnosił do czasów antycznych - został nawet otoczony murem i bastionami, czym nawiązywano do pierwszej osady legendarnego założyciela miasta Romulusa. Co prawda do naszych czasów fortyfikacje te (jak i większość zabudowy) nie przetrwały, ale tuż przy zboczu Palatynu możemy podziwiać część zachowanych budowli z tego okresu - w tym fontannę Teatro del Fontanone, nad którą góruje budynek ptaszarni.

Przechodząc przez przyjemny ogród dojdziemy do tarasu widokowego (wł. Belveder), z którego rozpościera się najlepszy widok na stanowisko archeologiczne Forum Romanum.

Przy fontannie Teatro del Fontanone znajdziemy schody prowadzące na teren Forum Romanum, a dokładniej na drogę Via Nova.

Teatro del Fontanone - Palatyn w Rzymie
Teatro del Fontanone - Palatyn w Rzymie



Bibliografia:

  • Amanda Claridge, Rome. An Oxford Archeological Guide, 2010,
  • Adriano La Regina, Archeological guide to Rome, 2007.

Reklama