Forum Romanum: zwiedzanie, bilety, zabytki

Forum Romanum (nazywane też Forum Magnum) przez blisko 1000 lat było sercem starożytnego Rzymu. Początkowo był to zwykły plac targowy otoczony świątyniami, ale wraz ze wzrostem potęgi republiki miejsce to stało się najważniejszym centrum politycznym. Na forum organizowano najważniejsze zgromadzenia, przemówienia, wiece czy uroczyste pochody, a nawet wykonywano egzekucje.

!Rzym, Forum Romanum - widok na Świątynię Saturna i Świątynię Wespazjana z punktu widokowego na Kapitolu
Rzym, Forum Romanum - widok na Świątynię Saturna i Świątynię Wespazjana z punktu widokowego na Kapitolu

Samo określenie forum w architekturze rzymskiej odnosiło się do otwartego, prostokątnego placu, otoczonego kolumnadami oraz budynkami publicznymi.

Nasz artykuł o Forum Romanum podzieliliśmy na trzy części. Zaczęliśmy od krótkiego wprowadzenia historycznego. W dalszej części przedstawiliśmy w sposób praktyczny zwiedzanie stanowiska archeologicznego, w tym dostępne rodzaje biletów. W ostatniej części opisaliśmy wybrane zabytki.

!Detal zachowanego fryzu - Forum Romanum (Rzym)
Detal zachowanego fryzu - Forum Romanum (Rzym)

Historia

Od bagna do centrum politycznego

Forum Romanum jest niemal tak stare jak sam Rzym, choć początkowo w miejscu słynnego placu rozciągała się bagnista dolina, przez którą przepływał strumień wody. Dolinę otaczały pierwsze zamieszkane wzgórza Rzymu - Palatyn, Kapitol oraz Welia. Ich mieszkańcy wykorzystywali podmokłą nizinę jako miejsce pochówku.

Osuszanie terenu rozpoczęto podczas panowania króla Tarkwiniusza Starego (przełom VII-VI wieku p.n.e.). Rozpoczął on budowę pierwszego krytego, rzymskiego systemu kanalizacji, nazwanego Cloaca Maxima, do którego przekierowano strumień przepływający przez dolinę.

Następnie utwardzono teren, wytyczając plac i rozpoczęto budowę pierwszych obiektów użyteczności publicznej. Dzięki temu połączono ze sobą otaczające dolinę wzgórza. W pierwszych stuleciach istnienia forum, służyło ono jako targowisko, miejsce egzekucji oraz zgromadzeń. Wokół wzniesiono pierwsze świątynie poświęcone rzymskim bogom.

!Bazylika Maksencjusza i Konstantyna - Forum Romanum, Rzym
Bazylika Maksencjusza i Konstantyna - Forum Romanum, Rzym

Rozwój w czasach republiki

Forum Romanum zaczęło nabierać monumentalnych kształtów w okresie wojen punickich (pomiędzy III a II wiekiem p.n.e.), gdy republika rzymska zdobyła pozycję potęgi militarnej i handlowej, a jej mieszkańcy uzyskali dostęp do wiedzy architektów wznoszących majestatyczne greckie miasta takie jak Ateny, Pergamon czy Aleksandria. Trudno nie odnieść zresztą wrażenia, że rzymskie forum jest ulepszoną wersją greckiej agory.

Przez kolejne wieki wokół forum zbudowano najważniejsze miejskie budynki publiczne, w tym: kurię (miejsce organizacji posiedzeń senatu), świątynie oraz kolumny i łuki triumfalne, które wznoszono na część największych zwycięstw oraz najznamienitszych mieszkańców.

Przez Forum Romanum przebiegała także najważniejsza ze starożytnych ulic, Via Sacra (Święta Droga), która prowadziła ze wzgórza Welia na Kapitol. Przechodziły przez nią najważniejsze procesje oraz zwycięskie pochody. Początek trasy wyznacza wzniesiony w I wieku Łuk Tytusa.

!Łuk Tytusa - Forum Romanum, Rzym
Łuk Tytusa - Forum Romanum, Rzym

Fora cesarskie, kres republiki oraz wielki pożar

W związku z nieustannym rozwojem Rzymu jedno centralne forum przestało wystarczać. W 54 roku p.n.e. Juliusz Cezar zdecydował o budowie nowego placu, który miał przylegać od północnego-zachodu do głównego forum. Nowe forum wzniesiono na planie kwadratu i otoczono je z trzech stron dwupoziomową kolumnadą. Nieskończony projekt oddano do użytku w 46 roku p.n.e., lecz budowę dokończono już za panowania Oktawiana Augusta.

Podczas budowy Forum Cezara przebudowano też Forum Romanum; wzniesiono chociażby nowa kurię i postawiono bardziej monumentalną mównicę (rostrę).

!Rostra (mównica) - Forum Romanum (Rzym)
Rostra (mównica) - Forum Romanum (Rzym)

Przez kolejne 150 lat, na północ od Forum Romanum powstawały kolejne cztery fora, które nazywane są dziś forami cesarskimi. Od 2019 roku możemy przejść przez niektóre z nich podczas wizyty w Forum Romanum. Fora cesarskie widoczne są też z poziomu ulic Via dei Fori Imperiali oraz Via Alessandrina.

W związku z budową nowych for polityczne znaczenie Forum Romanum uległo zmniejszeniu, choć wciąż stanowiło ono istotny punkt na mapie Rzymu.

Wraz z powstaniem Cesarstwa zmieniło się też podejście do cesarzy, których zaczęto wynosić do rangi bogów (proces ten nazywany jest deifikacją). W hołdzie ubóstwionym cesarzom wznoszono świątynie, wewnątrz których stawiano ich majestatyczne posągi.

Obecny układ Forum Romanum jest efektem tragicznego pożaru z 283 roku, który strawił dużą część zabudowy. Odbudowy podjął się cesarz Dioklecjan, ale nie udało mu się przywrócić forum do czasów dawnej świetności.

!Łuk Septymiusza Seweryna (Forum Romanum, Rzym) - widok z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie)
Łuk Septymiusza Seweryna (Forum Romanum, Rzym) - widok z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie)

Upadek Cesarstwa zachodniorzymskiego i powolne zanikanie Forum Romanum

Po upadku cesarstwa zabudowa Forum Romanum i okolicy powoli zanikała, choć prawdopodobnie zachowała swój antyczny układ aż do końca wczesnego średniowiecza (do mniej więcej XI wieku). W najlepszym stanie uchowały się te budynki, które konsekrowano na chrześcijańskie kościoły. Najlepszym tego przykładem jest Świątynia Romulusa, druga z najlepiej zachowanych starożytnych świątyń w Rzymie (zaraz po słynnym Panteonie).

Niektóre elementy z pozostałych budowli wykorzystywano z kolei przy budowie kościołów w całym mieście - dotyczyło to zwłaszcza kolumn, elementów z brązu oraz dekoracji. Dobrym przykładem są drzwi z brązu z budynku Kurii Juliusza, które zdobią dziś Arcybazylikę świętego Jana na Lateranie.

Trudno powiedzieć kiedy nastąpił ostateczny kres kompleksu. Mógł to być efekt jednego z trzęsień ziemi lub któregoś z najazdów plemion germańskich. Można jednak założyć, że symboliczny kres Forum Romanum przypadł na 1084 rok, gdy normańska nawałnica wojsk Roberta Guiscarda splądrowała i zniszczyła miasto.

!Łuk Septymiusza Sewera - Forum Romanum, Rzym
Łuk Septymiusza Sewera - Forum Romanum, Rzym

Kamieniołomy, pastwisko dla krów oraz przywrócenie dawnego blasku

Mimo że do końca średniowiecza pamięć o Forum Romanum powoli zanikała, to wciąż zachowało się na nim kilka starożytnych budowli - w tym Świątynia Saturna. Większość budynków pokrył jednak piach. Na starych malowidłach możemy zauważyć, że tylko górna połowa Łuku Septymiusza Sewera znajdowała się nad powierzchnią.

W pewnym momencie dawne centrum starożytnej potęgi tak bardzo straciło na znaczeniu, że służyło do wypasu krów. Z tego okresu pochodzi zresztą prześmiewczy (z dzisiejszej perspektywy) przydomek - Campo Vaccino (pol. Pole Krów).

Najbardziej destrukcyjnym okresem dla Forum Romanum był jednak czas renesansu (od XIV do początku XVII wieku), gdy ostatnie zachowane starożytne świątynie oraz budowle (w tym sąsiednie Koloseum) służyły papieżom jako kamieniołom. Bezcenne starożytne pamiątki znikały kamień po kamieniu.

!Widok na Świątynię Romulusa oraz na Świątynię Antonina i Faustyny - Forum Romanum w Rzymie
Widok na Świątynię Romulusa oraz na Świątynię Antonina i Faustyny - Forum Romanum w Rzymie

Największe zniszczenia przypadły na lata 1540-1550. Decyzją papieża (i pomimo protestów samego Michała Anioła) rozebrano dobrze zachowane budowle (m.in. Świątynie Saturna oraz Świątynie Kastora i Polluksa), w celu zdobycia materiałów potrzebnych do budowy Bazyliki św. Piotra na Watykanie. Podziwiając piękne wnętrza słynnej watykańskiej bazyliki musimy być świadomi tego, jakim kosztem ją wzniesiono. Niemiecki poeta Johanna Goethe w swoich pamiętnikach z pierwszej podróży do Włoch na przełomie 1786 i 1787 roku obrazowo podsumował działania chrześcijańskich władców nowożytnego Rzymu:

"Wszędzie natrafiam na ślady rzeczy wspaniałych i zniszczeń: jedne i drugie przekraczają moje wyobrażenia. To, co zostawili barbarzyńcy, zniszczyli budowniczy nowego Rzymu."

Na wiele wieków centrum starożytnego świata zostało zapomniane i pokryte ziemią. Dopiero na początku XIX wieku napoleoński prefekt Rzymu, Camille de Tournon-Simiane, odsłonił wielometrową warstwę mułu i odkrył Forum Romanum na nowo. Determinacja Francuza doprowadziła do tego, że w kolejnych dwóch stuleciach można było wydobyć na światło dzienne wiele elementów - w tym fragmenty świątyń i kolumnad.

!Widok na Forum Romanum w Rzymie - podczas zwiedzania
Widok na Forum Romanum w Rzymie - podczas zwiedzania

Zwiedzanie Forum Romanum

Forum Romanum zwiedzamy samodzielnie. Stanowisko archeologicznego to prawdziwe morze ruin - pozostały pojedyncze fragmenty budynków, kolumny bądź kamienie. Jednak niektóre z budowli zachowały się w dobrym stanie.

Zwiedzanie Forum Romanum połączone jest ze zwiedzaniem wzgórza Palatyn. Obie atrakcje stanowią jedno stanowisko archeologiczne i możemy swobodnie się pomiędzy nimi poruszać. Uwaga! Forum Romanum oraz Palatyn musimy zwiedzić w trakcie jednej wizyty.

Więcej o zabytkach i zwiedzaniu wzgórza Palatyn przeczytacie w naszym artykule: Palatyn: zwiedzanie legendarnego wzgórza Rzymu

Niektóre z obiektów przypisane są do kategorii SUPER (S.U.P.E.R.) i dostępne są tylko dla posiadaczy konkretnych biletów. Jeśli chcielibyśmy odwiedzić obiekty z tej kategorii, a posiadamy wejściówkę bez opcji SUPER (czyli bilet jednodniowy do Koloseum oraz Forum Romanum), musimy dokupić suplement do biletu. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy w obiektach z kategorii SUPER organizowane są wystawy czasowe, wtedy powinny być one dostępne dla wszystkich.

!Bazylika Julia - fragment zachowanego rogu bazyliki - Forum Romanum w Rzymie
Bazylika Julia - fragment zachowanego rogu bazyliki - Forum Romanum w Rzymie

W Forum Romanum oraz na wzgórzu Palatyn spędzimy od 2 do 5 godzin. Dokładny czas zależy od tego, czy planujemy odwiedzić obiekty z kategorii SUPER, oraz jak bardzo interesuje nas ta tematyka. Na terenie stanowiska archeologicznego ustawiono pojedyncze tablice informacyjne w języku angielskim, ale chcąc dowiedzieć się więcej możemy wypożyczyć dodatkowo płatny przewodnik audio.

W dzień zwiedzania warto mieć na sobie wygodne obuwie - raz, że czekać nas będzie wchodzenie pod górę (lub schodzenie), a dwa, że będziemy spacerować po kamieniach oraz niezbyt równych ścieżkach. W ciepły dzień dobrze zabrać ze sobą wodę oraz nakrycie głowy, ponieważ praktycznie cały teren jest odsłonięty. Zdecydowanie łatwiej o cień na wzgórzu Palatyn niż na Forum Romanum.

!Rzym - widok na Forum Romanum z punktu widokowego na Kapitolu
Rzym - widok na Forum Romanum z punktu widokowego na Kapitolu

Punkty widokowe na Forum Romanum

Na Forum Romanum możemy spojrzeć z góry, stając na głównym tarasie widokowym wzgórza Palatyn. Do innego z punktów na wzgórzu zaprowadzi nas Rampa Domicjana.

Chcąc zobaczyć Forum Romanum jeszcze przed odwiedzeniem stanowiska archeologicznego lub bez kupowania biletu możemy udać się na jeden z dwóch tarasów na wzgórzu Kapitol, które znajdują się po obu bokach Pałacu Senatorów (wł. Palazzo Senatorio).

Ostatni z punktów widokowych znajdziemy w galerii budynku Tabularium (starożytnego archiwum, znajduje się pod Pałacem Senatorów). Wstęp na galerię możliwy jest w trakcie zwiedzania Muzeów Kapitolińskich.

!Widok na Forum Romanum z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie, Rzym)
Widok na Forum Romanum z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie, Rzym)

Bilety na Forum Romanum oraz wzgórze Palatyn

Stan na styczeń 2020

Forum Romanum oraz wzgórze Palatyn stanowią jedną, integralną atrakcję i obowiązuje na nie wspólny bilet. Jeśli wyjdziemy z Forum Romanum to nie będziemy mogli wejść z powrotem na wzgórze Palatyn. Na szczęście oba stanowiska archeologiczne łączy ze sobą kilka ścieżek i nie sposób ich nie odnaleźć.

W naszym artykule skupiliśmy się na zwiedzaniu oraz zabytkach Forum Romanum. O wzgórzu Palatyn przeczytacie więcej w artykule: Palatyn: zwiedzanie legendarnego wzgórza Rzymu

Jeszcze do niedawna bilet do Forum Romanum oraz na wzgórze Palatyn dostępny był tylko w opcji łączonej z Koloseum. Od jakiegoś czasu dostępny jest również bilet na samo Forum Romanum i bez słynnej areny. Więcej informacji o zwiedzaniu Koloseum znajdziecie w naszym artykule Koloseum (Rzym) - zwiedzanie, bilety oraz informacje praktyczne. Warto mieć na uwadze, że do Koloseum wchodzimy na konkretną, wybraną godzinę - jeśli więc zależy nam na odwiedzeniu dawnego amfiteatru warto zapoznać się dokładnie z zasadami odwiedzin.

!Fora Cesarskie - Forum Romanum, Rzym
Fora Cesarskie - Forum Romanum, Rzym

Dostępne rodzaje biletów wstępu:

  • bilet jednodniowy do Forum Romanum, na wzgórze Palatyn i Koloseum (w ramach tego biletu nie wejdziemy do obiektów z kategorii SUPER) - 16€,
  • suplement do biletu, który umożliwi nam wejście do obiektów z kategorii SUPER (możliwy do kupienia na miejscu) - 4€,
  • bilet jednodniowy Forum Pass SUPER (Forum Romanum + Palatyn, bez Koloseum, wliczone obiekty z kategorii SUPER) - 16€,
  • bilet dwudniowy Full Experience ticket (Forum Romanum + Palatyn, Koloseum z możliwością wejścia na arenę lub do podziemi, obiekty z kategorii SUPER) - 22€.

Młodzież w wieku 18-25 lat upoważniona jest do zakupu biletu w cenie 2€. Dzieci i młodzież poniżej 18. Roku życia wchodzi za darmo.

Aktualne ceny i rodzaje biletów można sprawdzić na oficjalnej stronie.

Bilety można zakupić w kasie lub online. Przy zakupie na stronie internetowej doliczana jest opłata rezerwacyjna 2€. Więcej o zakupie online napisaliśmy w artykule o Koloseum, w tym miejscu.

!Świątynia Antonina i Faustyny - Forum Romanum w Rzymie
Świątynia Antonina i Faustyny - Forum Romanum w Rzymie

Kolejność zwiedzania Koloseum i Forum Romanum

Przy planowaniu odwiedzin Forum Romanum i Koloseum w ciągu jednego dnia warto dobrze przemyśleć harmonogram. Samo Koloseum zwiedza się stosunkowo szybko (większość turystów spędzi tam poniżej godziny), a stanowisko Forum Romanum oraz Palatyn może nam zająć nawet kilka godzin.

A jaką ustalić kolejność zwiedzania? Naszym zdaniem przy rezerwacji godziny wejścia do Koloseum przed południem lepiej wybrać się do Forum Romanum w drugiej połowie dnia. W innym wypadku może się okazać, że będziemy musieli bardzo się śpieszyć, żeby zdążyć do słynnego amfiteatru, a jeśli przegapimy naszą godzinę wejścia, to bilet nam przepadnie.

W przypadku najcieplejszych miesięcy dobrze jest z kolei wybrać się do Forum Romanum z samego rana lub w drugiej połowie dnia, żeby ominąć największe słońce. Zwiedzanie przy bardzo wysokiej temperaturze i wśród niezliczonych tłumów może dać nam się we znaki.

!Kolumny przed Świątynią Wenus i Romy - Forum Romanum w Rzymie
Kolumny przed Świątynią Wenus i Romy - Forum Romanum w Rzymie

Godziny otwarcia

Stan na styczeń 2020.

Forum Romanum czynne jest codziennie z wyjątkiem 1 stycznia oraz 25 grudnia. Ostatnie wejście możliwe jest na godzinę przed zamknięciem atrakcji.

Godziny otwarcia:

  • od 2 stycznia do 15 lutego: 8:30 - 16:30,
  • od 16 lutego do 15 marca: 8:30 - 17:00,
  • od 16 marca do ostatniej soboty w marcu: 8:30 - 17:30,
  • od ostatniej niedzieli w marcu do 31 sierpnia: 8:30 - 19:15,
  • od 1 do 30 września: 8:30 - 19:00,
  • od 1 października do ostatniej soboty w październiku: 8:30 - 18:30,
  • od ostatniej niedzieli w październiku do 31 grudnia: 8:30 - 16:30.

Aktualne godziny otwarcia sprawdzimy na oficjalnej stronie.

Jeśli zależy nam na zwiedzeniu obiektów z kategorii SUPER powinniśmy sprawdzić godziny oraz dni ich otwarcia. Niektóre z obiektów zamykane są w poniedziałki lub piątki, a część z nich otwarta jest tylko w konkretnych godzinach.

Dokładną rozpiskę godzinową dla obiektów z kategorii SUPER znajdziecie tutaj.

!Widok w stronę ruin Pałacu Tyberiusza - Forum Romanum, Rzym
Widok w stronę ruin Pałacu Tyberiusza - Forum Romanum, Rzym

Kasy biletowe i wejścia

stan na styczeń 2020

Bilety do Forum Romanum możemy zakupić w kilku kasach biletowych (przy każdej znajduje się wejście).

Najbardziej zatłoczona z nich znajduje się mniej więcej w środkowej części ulicy Via dei Fori Imperiali. Jest to główne wejście i kasa biletowa do Forum Romanum (adres: Largo della Salara Vecchia 5/6).

Drugie wejście prowadzi na wzgórze Palatyn i znajduje się pod adresem Via di San Gregorio 30. Powinno być ono mniej zatłoczone, ale jej istnieje nie jest już tak dużym sekretem, jak jeszcze kilka lat temu.

Ostatnie z wejść dostępne jest od 2019 roku i znajduje się przy Kolumnie Trajana. Prowadzi ono do For Cesarskich, którymi przejdziemy do Forum Romanum.

Bilet zakupimy też w kasie przy Koloseum, ale są tam największe kolejki.

!Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym
Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym

Darmowe wejście do Forum Romanum

stan na styczeń 2020

Od października 2019 roku do marca 2020 roku darmowe wejście możliwe jest w pierwszą niedzielę miesiąca.

Uwaga! W trakcie darmowych dni obiekty z kategorii SUPER nie są dostępne. Wyjątkiem mogą być jedynie wystawy czasowe.

Zabytki i atrakcje Forum Romanum

Spacerując po terenie stanowiska archeologicznego raz po raz natrafimy na pozostałości starożytnej zabudowy. Z niektórych budowli pozostały tylko pojedyncze kamienie, ale część zabytków uchowała się w dobrym stanie.

Pośród budynków wzniesionych w okolicy Forum Romanum dominowały świątynie, bazyliki (miejsce organizacji zgromadzeń), kolumnady, łuki triumfalne oraz kolumny w formie pomników, na szczycie których umieszczano statuy.

Poniżej przygotowaliśmy krótką charakterystykę wybranych zabytków Forum Romanum. Niektóre z nich dostępne są tylko dla posiadaczy biletów z opcją SUPER.

!Kościół Santa Maria Antiqua - Forum Romanum, Rzym
Kościół Santa Maria Antiqua - Forum Romanum, Rzym

Obiekty z kategorii SUPER na terenie Forum Romanum:

  • Świątynia Romulusa,
  • Rampa Domicjana,
  • Kościół Santa Maria Antiqua,
  • Oratorium Czterdziestu Męczenników.

Uwaga! Nigdy nie ma gwarancji, że uda nam się zobaczyć wszystkie z wymienionych poniżej obiektów. Niemal zawsze na terenie stanowiska archeologicznego odbywają się prace wykopaliskowe lub restauracyjne.

!Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym
Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym

Kuria Juliusza (Curia Iulia)

Kuria to określenie budynku, w którym odbywały się posiedzenia rzymskiego Senatu. Nazwa tej konkretnej nawiązuje do Juliusza Cezara, który rozpoczął wznoszenie nowej siedziby senatu podczas prac nad Forum Cezara. Prace po śmierci Juliusza ukończył Oktawian August.

Całość spłonęła jednak w 283 roku. Siedzibę Senatu odbudował cesarz Dioklecjan (na przełomie III oraz IV wieku) i to właśnie budynek z tego okresu zachował się do dziś. W środku mieściło się pięć rzędów krzeseł, dzięki czemu mogło tam przebywać nawet 500 senatorów.

Kuria, podobnie jak niektóre ze świątyń, zamieniona została na kościół katolicki i dopiero w połowie XX wieku przywrócono jej oryginalny wygląd.

Zabytek można zwiedzić. W środku zachowała się oryginalna, kolorowa posadzka wykonana w technice opus sectile. Zobaczymy także dwie marmurowe balustrady z czasów cesarza Trajana (Anaglypha Hadriani), które stały prawdopodobnie na głównym placu forum i mają olbrzymią wartość historyczną.

Na płytach wyrzeźbiono reliefy przedstawiające historyczne sceny ze świątyniami z Forum Romanum w tle oraz zwierzęta ofiarne. Płaskorzeźby pozwalają zobaczyć jak wyglądała południowa część forum w II wieku. Nie ma jednak pełnej zgody co do tematu przedstawianych scen. Możliwe, że pokazują cesarza Trajana anulującego długi ludu oraz ogłaszającego wprowadzenie programu opieki społecznej dla dzieci.

Główne drzwi z brązu są kopią. Oryginał zdobi Arcybazylikę świętego Jana na Lateranie. Drzwi przeniesiono do najważniejszej katolickiej świątyni decyzją papieża Aleksandra VII w 1660 roku.

!Widok na Bazylikę Maksencjusza i Konstantuna oraz Świątynię Romulusa - Forum Romanum, Rzym
Widok na Bazylikę Maksencjusza i Konstantuna oraz Świątynię Romulusa - Forum Romanum, Rzym

Czarny Kamień (Lapis Niger)

Tuż przy budynku kurii stoi pokryty inskrypcjami monument nazywany Czarnym Kamieniem (Lapis Niger). Nie wiadomo dokładnie jakie było jego przeznaczenie, ale pojawił się prawdopodobnie w V wieku p.n.e.. W czasach republiki wierzono, że był on miejscem pochówku założyciela Rzymu Romulusa. Nowsza teoria zakłada, że mieściło się tu sanktuarium Wulkana (boga ognia) i Romulus został w nim zamordowany.

!Świątynia Romulusa - Forum Romanum w Rzymie
Świątynia Romulusa - Forum Romanum w Rzymie

Łuk Septymiusza Sewera (Arco di Settimio Severo)

Ten, wzniesiony nieopodal zbocza Kapitolu, łuk triumfalny jest jedną z najlepiej zachowanych budowli na terenie stanowiska archeologicznego. Powstał w 203 roku na cześć zwycięstw odniesionych przez, urodzonego na terenie Afryki, cesarza Septymiusza Sewera.

Zabytek składa się z trzech łuków (wyższy centralny i dwa niższe po bokach). Monument powstał w całości z marmuru, a na czterech panelach nad mniejszymi przęsłami zainstalowano reliefy przedstawiające sceny z kampanii wojennych. Wśród rzeźbionych postaci nad głównym łukiem zobaczymy m.in. Wiktorie.

Monument ozdabiają cztery kolumny w porządku korynckim, które wspierają architraw z inskrypcją zadedykowaną Septymiuszowi Sewerowi oraz jego synowi Karakalli. Początkowo epigraf wspominał o dwóch synach, ale po tym jak Karakalla zamordował Getę, kazał usunąć jego imię.

Forum Romanum (Rzym) - Łuk Septymiusza Sewera
Forum Romanum (Rzym) - Łuk Septymiusza Sewera

Pod łukiem przebiegała Święta Droga (Via Sacra), która następnie skręcała w lewo.

Mównica (Rostra)

Tuż obok łuku zobaczymy pozostałość rostry, czyli mównicy, z której oratorzy lub senatorowie przemawiali do zebranych na forum. Mównicę ustawiono w tym miejscu w trakcie przebudowy forum i budowy Forum Cezara.

Nazwa mównicy wywodzi się od zdobycznych dziobów wrogich okrętów (łac. rostra), które flota rzymska pozyskała w trakcie działań wojennych. Jest to stara tradycja, sięga wojen z Latynami z IV wieku p.n.e. Pierwsze umieszczone w tym miejscu dzioby miały zostać zdobyte w 338 roku p.n.e. w bitwie pod Antium.

Świątynia Saturna (Tempio di Saturno)

Druga z najstarszych świątyń (zaraz po Świątyni Jowisza Najlepszego Największego na Kapitolu) wzniesiona w czasach republiki. Jej historia sięga przełomu VI i V wieku p.n.e.

Do naszych czasów ze świątyni zachował się jeden bok kolumnady (8 kolumn) z marmurowym belkowaniem.

Świątynia Saturna - Forum Romanum, Rzym
Świątynia Saturna - Forum Romanum, Rzym

Świątynia Wespazjana i Tytusa (Tempio di Vespasiano e Tito)

Na północno-zachodnim krańcu stanowiska archeologicznego, tuż przy zboczu Kapitolu i dawnego archiwum nazywanego Tabularium, wzniesiono kolejną ze świątyń. Budowla powstała w drugiej połowie I wieku za panowania dwóch cesarzy - Tytusa oraz jego następcy Domicjana. Tytus pragnął wznieść świątynię w hołdzie ojcu Wespazjanowi (budowniczemu Koloseum), który został włączony w poczet bogów. Sam jednak zmarł niedługo później i budowę zakończył jego następca Domicjan.

Niestety, z imponującej świątyni o długości 33 i szerokości 22 metrów niewiele zostało, bo zaledwie trzy kolumny w porządku korynckim (o wysokości ponad 13 metrów) oraz fragment fryzu.

Świątynia Wespazjana i Tytusa - Forum Romanum, Rzym
Kolumna Fokasa - Forum Romanum, Rzym

[Zdjęcia: 1. Świątynia Wespazjana i Tytusa; 2. Kolumna Fokasa]

Kolumna Fokasa

Ostatnia z rzymskich budowli wzniesiona na terenie Forum Romanum. Ustawiono ją 1 sierpnia 608 roku na cześć bizantyjskiego cesarza (i tyrana) Fokasa. Warto pamiętać, że upadek zachodniego cesarstwa nie oznaczał jeszcze upadku całego Cesarstwa Rzymskiego. Aż do zdobycia Konstantynopolu w 1453 roku przez wojska Imperium Osmańskiego istniało Cesarstwo wschodniorzymskie, nazywane w późniejszym okresie Cesarstwem Bizantyńskim.

Na szczycie kolumny przez dwa lata stała statua cesarza, ale została usunięta po obaleniu i zabiciu władcy. Sam Fokas był brutalnym uzurpatorem, który w 602 roku zamordował urzędującego cesarza Maurycjusza i jego pięciu synów. Osiem lat później spotkał go równie ponury los - został zamęczony torturami na śmierć.

Przy Forum Romanum oraz w innych ważnych punktach Rzymu stawiano pojedyncze kolumny zwieńczone statuami, które miały oddawać hołd wybitnym jednostkom, np. zwycięskim generałom. Kawałek na wschód od kolumny Fokasa zobaczymy pozostałości po siedmiu takich konstrukcjach. Niestety, nie zachowały się inskrypcje, więc nie wiadomo na cześć kogo je wzniesiono.

Święte drzewa

Na środku placu forum, tuż obok Kolumny Fokasa, zasadzono trzy święte drzewa: drzewo figowe, drzewo oliwne oraz winorośl. Nawiązano tym do zapisków Pliniusza Starszego, według którego dokładnie te trzy drzewa znajdowały się na środku Forum Romanum.

Lacus Curtius

Jednym z najbardziej zagadkowych miejsc na terenie stanowiska archeologicznego jest Lacus Curtius, co możemy przetłumaczyć jako jezioro Kurcjusza. Jest to niewielki basen poniżej poziomu forum, którego pochodzenie nie jest do końca wyjaśnione.

Forum Romanum powstało na osuszonym bagnie, lecz jedno z mokradeł miało się uchować. Jeziorko to zmniejszało się na przestrzeni wieków, aż w końcu pozostał z niego jedynie mały basen tuż przy forum. Ten niewielki zbiornik wodny miał przetrwać do I wieku p.n.e., gdy decyzją Oktawiana Augusta został osuszony i zabudowany. Jest to najmniej barwna z teorii.

Inna związana jest z postacią legendarnego Marka Kurcjusza (łac. Marcus Curtius), na cześć którego miano nazwać to miejsce. Opowieść ta znalazła się w przekazach historyka Tytusa Liwiusza. Według niego w miejscu nazywanym dziś Lacus Curtius w 362 roku p.n.e. pojawiła się przepaść, która zgodnie z przepowiednią kapłanów zwiastowała upadek miasta.

Jedynym ratunkiem mogło być poświęcenie mieszkańców, którzy do środka powinni wrzucić to, co dla Rzymianina najcenniejsze. Mieszkańcy ciskali więc w otchłań najbardziej drogocenne przedmioty, lecz bez rezultatu. W momencie zwątpienia pojawił się młody wiekiem Marek Kurcjusz, który w pełnym uzbrojeniu i dosiadając konia skoczył w przepaść ofiarując swoją młodość i odwagę. Zaraz po nim zapadlina się zamknęła, pozostawiając po sobie niewielkie wgłębienie.

Do naszych czasów zachowały się ruiny okrągłej konstrukcji. Nieopodal stoi kopia płaskorzeźby przedstawiającej Marka Kurcjusza na koniu, której oryginał znaleziono w XVI wieku.

!Lacus Curtius - Forum Romanum w Rzymie
Lacus Curtius - Forum Romanum w Rzymie

Bazylika Julia (Basilica Iulia)

Z monumentalnej Bazyliki Julia do naszych czasów przetrwał zaledwie fragment ściany oraz elementy posadzki czy podium. Wciąż jednak możemy podziwiać rozmiar budowli - bazylika była długa na około 107 i szeroka na 61 metrów!

Tuż obok ruin Bazyliki Julia znajdziemy toalety.

!Bazylika Julia (Forum Romanum w Rzymie) - widok z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie)
Bazylika Julia (Forum Romanum w Rzymie) - widok z galerii Tabularium (Muzea Kapitolińskie)

Świątynia Cezara (Tempio del Divo Giulio)

Świątynię Boskiego Juliusza wzniesiono na polecenie adoptowanego syna Juliusza Cezara i pierwszego cesarza rzymskiego - Oktawiana Augusta. Fakt ten podkreślał przypisanie Cezarowi cech boskich i włączenie go w poczet bogów. Do czasów współczesnych zachował się jedynie niewielki fragment budowli.

Miejsce budowy świątyni nie było przypadkowe. Po zamordowaniu Juliusza Cezara w 44 roku p.n.e. jego zwłoki przyniesiono na Forum Romanum i położono na znajdującej się na zachodnim krańcu forum mównicy (nazywanej rostra). Podczas publicznego pogrzebu testament zgładzonego władcy przeczytał Marek Antoniusz.

Po pogrzebie ciało wodza przeniesiono na wschodni kraniec forum, naprzeciwko budynku nazywanego Regia, w którym Juliusz Cezar urzędował, a następnie je skremowano. Nowa świątynia powstała w miejscu spalenia zwłok. Przed jej wzniesieniem zburzono Regia - jedną z najstarszych budowli na Forum Romanum.

Świątynia Kastora i Polluksa (Il Tempio dei Dioscuri)

Świątynię na cześć bliźniaków Dioskurów (synów Zeusa i Ledy) wzniesiono na początku V wieku p.n.e.. Budowla została znacznie przebudowana w czasie panowania Tyberiusza w I wieku i to właśnie z tego okresu pochodzi zachowany fragment kolumnady.

!Świątynia Kastora i Polluksa - Forum Romanum, Rzym
Świątynia Kastora i Polluksa - Forum Romanum, Rzym

Łuk Augusta (Archus of Augustus)

Nie każdy zdaje sobie sprawę, że na Forum Romanum stał jeszcze jeden łuk - najstarszy ze wszystkich Łuk Augusta, który wzniósł w 19 roku p.n.e. Oktawian August. Niestety, do dziś nie zachowało się z niego niemal nic, a pozostałe fragmenty zobaczymy pomiędzy Świątynią Cezara oraz Świątynia Dioskurów.

Świątynia Westy (Tempio di Vesta)

Z tej okrągłej świątyni wzniesionej na część rzymskiej bogini ogniska domowego Westy zachował się fragment ściany oraz kilka kolumn (z oryginalnych 16), które otaczały budowlę i podtrzymywały dach. Świątynię Westy wzniesiono podczas rządów Septymiusza Sewera pod koniec II wieku.

W centralnym pomieszczeniu świątyni zamiast statuy bóstwa płonął wieczny ogień, za który odpowiedzialne były kapłanki-dziewice nazywane Westalkami (łac. virgo Vestalis). Na co dzień mieszkały one w domu nieopodal (Casa delle Vestali), z którego zachowały się jedynie fragmenty fundamentów.

Świątynia Westy - Forum Romanum, Rzym
Świątynia Westy - Forum Romanum, Rzym

Kościół Santa Maria Antiqua [kategoria SUPER]

Kościół Santa Maria Antiqua (wł. Santa Maria Antiqua al Foro Romano) jest najstarszym z kościołów konsekrowanych na terenie Forum Romanum. Budynek znajduje się tuż u stóp wzgórza Palatyn i w czasach starożytnych był prawdopodobnie częścią cesarskiego pałacu, a dokładniej przedsionkiem prowadzącym do Rampy Domicjana, którą można było przejść do siedziby władcy na Palatynie.

Kościół funkcjonował prawdopodobnie do trzęsienia ziemi w 847 roku, po którym budynek zawalił się i został porzucony.

Świątynię odkryto na nowo całkiem niedawno, bo zaledwie około 100 lat temu. W środku w dobrym stanie zachowały się bizantyjskie freski z okresu od VI do IX wieku i zabytkowe sarkofagi.

Kościół Santa Maria Antiqua - Forum Romanum, Rzym
Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym

[Zdjęcia: 1. Kościół Santa Maria Antiqua; 2.Oratorium Czterdziestu Męczenników]

Oratorium Czterdziestu Męczenników (Oratorio dei Quaranta Martiri) [kategoria SUPER]

Najbardziej znane freski znajdują się w niewielkim Oratorium Czterdziestu Męczenników, które powstało przez dodanie niewielkiej apsydy do budynku z epoki Trajana.

Nazwa budynku nawiązuje do zachowanego VIII-wiecznego fresku przedstawiającego 40 męczenników z Sebasty, czyli rzymskich legionistów, których wrzucono do lodowatej wody na terenie ówczesnej Armenii (obecna Turcja) w czasach prześladowań Dioklecjana. Malowidło znajduje się na tylnej ścianie budowli.

Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym
Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym
Oratorium Czterdziestu Męczenników - Forum Romanum, Rzym

Fontanna oraz źródło Juturny (Lacus Juturnae)

Tuż przy budynku oratorium zobaczymy Fontannę Juturny, wzniesioną nad jednym z najważniejszych źródeł wody w historycznym centrum Rzymu. Juturna była boginią (nimfą) źródeł i dobrego zdrowia, a także opiekunka wód w krainie Lacjum. Mieszkańcy wierzyli, że woda pita wprost z fontanny ma zbawienny wpływ na ich zdrowie.

Na środku fontanny stoi zrekonstruowany ołtarz z białego marmuru.

!Fontanna Juturny - Forum Romanum w Rzymie
Fontanna Juturny - Forum Romanum w Rzymie

Rampa Domicjana [kategoria SUPER]

Rampa Domicjana była krytym przejściem prowadzącym z poziomu Forum Romanum do cesarskiego pałacu znajdującego się na wzgórzu Palatyn. Ta imponująca konstrukcja powstała pod koniec I wieku podczas wielkiej przebudowy cesarza Domicjana, który rozbudował kompleks pałacowy wzniesiony przez jednego z poprzedników Tyberiusza.

Obecnie wewnątrz rampy wystawiane są różne znaleziska (m.in. mozaiki) oraz tablice informacyjne.

Po wejściu rampą na szczyt warto udać się na jeden z punktów widokowych.

Rampa Domicjana - Forum Romanum, Rzym
Rampa Domicjana - Forum Romanum, Rzym

Świątynia Antonina i Faustyny (Tempio di Antonino e Faustina)

Jeden z ciekawszych przykładów transformacji starożytnej budowli do nowych, chrześcijańskich celów. Świątynie wzniesiono w 141 roku na zlecenie cesarza Antonina Piusa, który chciał w ten sposób oddać hołd swojej zmarłej żonie Faustynie Starszej.

Ze starożytnego budynku zachowała się kolumnada (17-metrowe kolumny w porządku korynckim), a budynek świątyni przerobiono na Kościół San Lorenzo in Miranda (wł. Chiesa di San Lorenzo in Miranda).

!Świątynia Antonina i Faustyny - Forum Romanum, Rzym
Świątynia Antonina i Faustyny - Forum Romanum, Rzym

Świątynia Romulusa (Tempio del Divo Romolo) [kategoria SUPER]

Świątynia Romulusa to jedna z najlepiej zachowanych antycznych budowli w całym Rzymie. Budowę okrągłej świątyni rozpoczął cesarz Maksencjusz na początku IV wieku, a dokończył Konstantyn Wielki. Co warte podkreślenia - jej nazwa nie ma nic wspólnego z legendarnym założycielem Rzymu Romulusem. Maksencjusz poświęcił budowlę swojemu ukochanemu synowi Valeriusowi Romulusowi, którego po śmierci w 309 roku ogłoszono bogiem.

Przechodząc obok warto zwrócić uwagę na oryginalne, starożytne drzwi z brązu. Ich zamek wciąż działa!

!Mozaika - Bazylika Świętych Kosmy i Damiana w Rzymie
Mozaika - Bazylika Świętych Kosmy i Damiana w Rzymie

Świątynia zachowała się do naszych czasów w świetnym stanie dzięki wykorzystaniu jej jako westybul (przedsionek) wczesnochrześcijańskiej bazyliki świętych Kosmy i Damiana (wł. Basilica dei Santi Cosma e Damiano). W środku okrągłej budowli zachowały się nawet fragmenty chrześcijańskich fresków.

!Widok z góry na wnętrze Świątyni Romulusa (Forum Romanum) z Bazyliki Świętych Kosmy i Damiana w Rzymie
Widok z góry na wnętrze Świątyni Romulusa (Forum Romanum) z Bazyliki Świętych Kosmy i Damiana w Rzymie

Nie każdy zdaje sobie sprawę, że do wnętrza Świątyni Romulusa możemy zajrzeć ze wspomnianej bazyliki świętych Kosmy i Damiana, ponieważ obie budowle rozdziela od siebie jedynie szyba. W apsydzie bazyliki zachowały się jedne z najstarszych rzymskich mozaik.

Forum Romanum (Rzym) - widok na Świątynię Romulusa
Forum Romanum (Rzym) - Świątynia Romulusa

Bazylika Maksencjusza i Konstantyna (Basilica di Massenzio)

Z trzynawowej Bazyliki Maksencjusza zachowało się stosunkowo dużo, bo cała północna ściana. Budowla powstała na początku IV wieku, w trakcie panowania dwóch cesarzy - Maksencjusza i Konstantyna. Jest to ostatnia z monumentalnych bazylik wzniesionych na terenie Rzymu.

Budowę rozpoczął Maksencjusz z nich w 306 roku, ale dokończeniem budowy (w tym zmianami w jej układzie) zajął się już Konstantyn Wielki, który pokonał swojego poprzednika w bitwie przy Moście Mulwijskim.

Bazylika wyróżnia się swoim imponującym rozmiarem - centralna nawa była wysoka na około 35 metrów. Zewnętrzna ściana bazyliki wraz z centralną apsydą jest dobrze widoczna od strony ulicy Via dei Fori Imperiali.

Nawy oddzielały wysokie kolumny w porządku korynckim, które nie przetrwały do dziś. Jedną z kolumn zobaczymy naprzeciwko Bazyliki Matki Bożej Większej (wł. Basilica Papale di Santa Maria Maggiore. W 1614 roku, decyzją papieża Pawła V, jedną z kolumn przeniesiono na wzgórze Eskwilin. Na szczycie kolumny ustawiono statuę Matki Boskiej (Colonna della pace).

Forum Romanum (Rzym) - Bazylika Maksencjusza i Konstantyna
Forum Romanum (Rzym) - Bazylika Maksencjusza i Konstantyna

Łuk Tytusa (Arco di Tito)

Łuk Tytusa to drugi z zachowanych w całości łuków triumfalnych na terenie Forum Romanum. Powstał pod koniec I wieku na zlecenie cesarza Domicjana, który chciał nim uczcić deifikację (ubóstwienie) swojego niedawno zmarłego brata Tytusa. Zdobienia nawiązują do zwycięstw odniesionych przez Tytusa i cesarza Wespazjana (ojca Tytusa i Domicjana) w Judei w 70 roku podczas wojny rzymsko-żydowskiej (w tym zdobycie Jerozolimy).

Konstrukcja ma kształt jednołukowy i powstała z marmuru pentelickiego, czyli drogocennego białego marmuru, z użyciem którego wzniesiono m.in. ateński Partenon.

Oglądając budowlę warto zwrócić uwagę na reliefy ozdabiające wewnętrzną część łuku. Jeden z nich przedstawia rzymskich legionistów wynoszących łupy ze Świątyni Jerozolimskiej. Wśród niesionych przedmiotów w oczy rzuca się menora (siedmioramienny świecznik). Na drugiej płaskorzeźbie ukazano Tytusa na kwadrydze (powozie zaprzężonym w cztery konie), za którym stoi bogini Wiktoria.

Łuk Tytusa wyznaczał początek Świętej Drogi (Via Sacra). Budowla posłużyła jako model dla części nowożytnych łuków triumfalnych, w tym dla Łuku Triumfalnego w Paryżu.

Forum Romanum (Rzym) - menora na Łuku Tytusa
Forum Romanum (Rzym) - Łuk Tytusa

Świątynia Wenus i Romy (Il Tempio di Venere e Roma)

Świątynia Wenus i Romy jest położonym najbardziej na wschód zabytkiem stanowiska archeologicznego, który zobaczymy także z placu przed Koloseum. Świątynię wzniesiono na wzgórzu Welia w pierwszej połowie II wieku na polecenie cesarza Hadriana, Budowla spłonęła w pożarze w 283 roku i została odbudowana w 307 roku przez Maksencjusza.

Do naszych czasów przetrwał jedynie fragment apsydy skierowany w stronę Koloseum wraz z charakterystycznym zdobieniem sklepienia z IV wieku.

!Świątynia Wenus i Romy - Forum Romanum w Rzymie
Świątynia Wenus i Romy - Forum Romanum w Rzymie

Fora cesarskie

Od 2019 roku w trakcie zwiedzania Forum Romanum możemy przejść przez część z For Cesarskich. Aby umożliwić zwiedzanie przygotowano specjalne przejście pod ulicą Via dei Fori Imperiali.

Fora cesarskie - Forum Romanum, Rzym
Fora cesarskie - Forum Romanum, Rzym


Bibliografia:

  • Amanda Claridge, Rome. An Oxford Archeological Guide, 2010,
  • Adriano La Regina, Archeological guide to Rome, 2007.

!Zwiedzanie Forum Romanum w Rzymie
Zwiedzanie Forum Romanum w Rzymie

Reklama